Υπερρεαλισμός- Εμπειρίκος, Τρία αποσπάσματα

Χαρακτηριστικά :

1)Σύνδεση του ονείρου και της πραγματικότητας με σκοπό τη δημιουργία μιας νέας υπερ-πραγματικότητας

2)Αυτόματη γραφή : Οι λέξεις είναι αυτόνομες κι ελεύθερες, ξεφεύγουν από το επιβεβλημένο νόημά τους και συνδυασμένες δεν υπακούουν σε ορθολογικούς κανόνες.

3) Καταγραφή του υποσυνείδητου και των ονείρων χωρίς επέμβαση της λογικής.

4) Διακήρυξη της παντοδυναμίας του ονείρου, του ενστίκτου και της επανάστασης.

5)Εναντίωση σε κάθε μορφή λογικής, ηθικής ή κοινωνικής τάξης

6) Αισιοδοξία, χιούμορ, ερωτισμός

Αντρέας Εμπειρίκος

Η ποίησις είναι ανάπτυξι στίλβοντος ποδηλάτου. Μέσα της όλοι μεγαλώνουμε. Οι δρόμοι είναι λευκοί. Τ’ άνθη μιλούν. Από τα πέταλά τους αναδύονται συχνά μικρούτσικες παιδίσκες. Η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος.

Λίγα κοσμήματα στη χλόη. Λίγα διαμάντια στο σκοτάδι. Μα η πεταλούδα που νύκτωρ εγεννήθη μάς αναγγέλλει την αυγή, σφαδάζουσα στο ράμφος της πρωίας.

Είναι τα βλέφαρά μου διάφανες αυλαίες

όταν τ’ανοίγω βλέπω εμπρός μου ό,τι κι αν τύχει

όταν τα κλείνω βλέπω εμπρός μου ό,τι ποθώ

Συμβολισμός- Λαπαθιώτης, Νυχτερινό

Συμβολισμός

Γενικά

·       Λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κίνημα που ξεκίνησε από τη Γαλλία γύρω στο 1880

·       Δέχεται επίδραση από τη φιλοσοφία του υποσυνειδήτου

·       Επηρέασε σε μεγαλύτερο βαθμό την ποίηση και σε μικρότερο τη μουσική και τη ζωγραφική («ιμπρεσιονισμός»).

·       Γεννήθηκε ως αντίδραση στην ψυχρότητα του παρνασσισμού και συνιστά μια «επιστροφή» στη ρομαντική ποίηση, γι’ αυτό συχνά χαρακτηρίζεται ως νεορομαντισμός.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα

·       Μουσικότητα. Η συμβολιστική ποίηση στηρίζεται στη μαγεία των λέξεων, στις διακυμάνσεις του ρυθμού. Εξαιτίας της επιθυμίας των συμβολιστών για μουσικότητα και ρευστότητα η μορφή «χαλαρώνει» από τους αυστηρούς κανόνες της παραδοσιακής ποίησης (ομοιοκαταληξία και μέτρο). Οι λέξεις αποσυνδέονται από το νόημά τους κι αποκτούν δικό τους ήχο.

·       Υποβλητικότητα Ο υπαινιγμός και η διακριτική νύξη χρησιμοποιούνται ως μέσα του συμβολισμού, γιατί γοητεύουν τη φαντασία.

·       Μελαγχολική διάθεση,

·       Εισάγεται νέο λεξιλόγιο: επιλέγονται οι λέξεις που υποβάλλουν λεπτά, τρυφερά συναισθήματα.

·       Σύμβολα: Τα αντικείμενα του εξωτερικού κόσμου γίνονται σύμβολα εσωτερικών, ψυχικών καταστάσεων: οι συμβολιστές επεδίωξαν να αναδείξουν τη μαγεία του ανεξιχνίαστου κόσμου του ασυνειδήτου. Κάθε αίσθημα ή εντύπωση είναι μοναδική και ανεπανάληπτη και επομένως είναι δύσκολο να αποδοθεί με τη συμβατική γλώσσα Þ χρήση συμβόλων Þ μεταφορικά σχήματα αποκομμένα από το θέμα τους Þ ποίηση υπαινικτική και «μοντέρνα».

·       Το εννοιολογικό περιεχόμενο του ποιήματος περιορίζεται στο ελάχιστο.

Ο συμβολισμός στην Ελλάδα

Εκπρόσωποι

Πρώτη ομάδα (1900-1910) αντλεί κυρίως από τη γενιά του Παλαμά, παρουσιάζει όμως σαφείς ανανεωτικές τάσεις: Γ. Καμπύσης, Κ. Χατζόπουλος, Σπ. Πασαγιάννης, Μ. Μαλακάσης, Λ. Πορφύρας, Ι. Γρυπάρης κ.ά.

Δεύτερη ομάδα (1910-1920) γράφει ποίηση χαμηλόφωνη και αδιέξοδη: Απ. Μελαχρινός, Ρ.Φιλύρας, Ναπ. Λαπαθιώτης, Μ. Παπανικολάου, Κ. Ουράνης, Κ.Καρυωτάκης, Μ. Πολυδούρη, Τ.Άγρας, Τ.Κ. Παπατσώνης κ.ά. Εκφράζουν γενική κόπωση και την αίσθηση του ανικανοποίητου.

Σημαντικός εκπρόσωπος: ο Κώστας Καρυωτάκης, που, αρνούμενος να συμβιβαστεί με την υποκρισία γύρω του, σαρκάζει το πνεύμα της διάλυσης που χαρακτηρίζει την εποχή του.

Ναπολέων Λαπαθιώτης, Νυχτερινό

Μονάχη η φλόγα του κεριού μου,

κι απέναντί μου στο τραπέζι

θαρρείς το τέλος της προσμένει·

λίγες στιγμές έχει να ζήσει

και μες στη νύχτα τρεμοπαίζει,

σα μια ψυχούλα φοβισμένη...

Απόξω έν’ άγρυπνο φεγγάρι

με κόπο χάνεται στα χάη

μιας ατελεύτητης ερήμου...

Σα να μη θέλει να πεθάνει,

μ᾿ αναλαμπὲς ψυχομαχάει

το ετοιμοθάνατο κερί μου...

Και το βαρύθυμο φεγγάρι,

που χρόνια τώρα έχει σωπάσει,

και το κερί μου που πεθαίνει

και, μέσα, η θλιβερὴ ψυχή μου,

χωρίς αιτία, κι οι τρεις στην πλάση

είμαστε τόσο λυπημένοι...

Ερωτήσεις
Εντοπίστε τα χαρακτηριστικά του συμβολισμού στο ποίημα με τη βοήθεια των ερωτήσεων

Σύμβολα: Ποια αντικείμενα/στοιχεία του εξωτερικού κόσμου λειτουργούν ως σύμβολα; Λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο που παρουσιάζονται (την κατάστασή τους, ενέργειές τους  –ρήματα-, τις ιδιότητἐς τους –επίθετα-) τι νομίζετε ότι συμβολίζουν; 

Συναισθήματα: Στο συμβολισμό τα σύμβολα χρησιμοποιούνται για να αποδώσουν τα συναισθήματα του ποιητή. Σε ποια συναισθηματική κατάσταση βρίσκεται ο ποιητής όταν γράφει το ποίημα και πού νομίζετε ότι οφείλεται αυτή;

Εννοιολογικό περιεχόμενο: Ποιο είναι το θέμα του ποιήματος; 

Λεξιλόγιο: λέξεις που υποβάλλουν λεπτά, τρυφερά αισθήματα: 

Υποβλητικότητα/υπαινιγμοί: Οι σκέψεις του ποιητή, τα συναισθήματά του παρουσιάζονται ρητά (λέγονται) ή υποβάλλονται έμμεσα; 

Επιρροές από τη ρομαντική θεματολογία και σκηνογραφία:

Μουσικότητα: Με ποια μέσα επιτυγχάνεται; 

Παρνασσισμός - Παλαμάς, Σαν των Φαιάκων το καράβι

Παρνασσισμός

•        Λογοτεχνικό κίνημα  στα μέσα του 19ου αι. και ειδικά στη δεκαετία 1866 - 1876

•        Ξεκίνησε στο λογοτεχνικό περιοδικό του Παρισιού " Σύγχρονος Παρνασσός" ( που αποτελούσε αναφορά στο ελληνικό βουνό Παρνασός  και την μυθολογική του υπόσταση ως κατοικία των Μουσών) και εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη.

•        Αναπτύχθηκε σαν αντίδραση στη χρεοκοπία του ρομαντισμού και είναι ουσιαστικά μια αναβίωση του νεοκλασικισμού, δηλαδή του αισθητικού και καλλιτεχνικού κινήματος που αναπτύχθηκε στην δυτική Ευρώπη από την Αναγέννηση και μετά και πρέσβευε τη μίμηση των κλασικών προτύπων.

•        Επηρεάστηκε από την αλματώδη ανάπτυξη των θετικών επιστημών που έλαβε χώρα στην δυτική Ευρώπη κατά τον 19ο αιώνα και, πολύ περισσότερο, από την καινούρια και αναπτυσσόμενη ταχύτατα επιστήμη της Αρχαιολογίας. 

•        Άντλησε τα περισσότερα θέματά του από τους Αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους, αλλά και από σκηνές της καθημερινής, κοινωνικής αλλά και ιστορικής πραγματικότητας

•        επιδίωκαν την πιστότητα, τη ρεαλιστική αναπαράσταση και την απάθεια, σε αντίθεση με την υπερβολή συναισθημάτων του ρομαντισμού. 

•        Η πιστότητα στα ποιήματα επιτυγχάνεται με τις ακριβείς περιγραφές

•        Χαρακτηριστικό των ποιημάτων τους είναι η στατικότητα, γι' αυτό και παρομοιάζονται με ζωγραφικούς πίνακες

•        Μορφή: Ιδανικό της σχολής ήταν η τέλεια μορφολογική εμφάνιση και η ακριβολογία και η καλλιέργεια έντεχνων στροφικών συμπλεγμάτων γι’αυτό και προκρίνουν τη φόρμα του σονέτου .

•         Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ήταν η επιδίωξη και χρήση της μοναδικής, ιδιαίτερης λέξης και η τάση για ρωμαλέο στίχο με πλούσια ομοιοκαταληξία. 

•        Χρήση εικόνων έντονων και εκρηκτικών, αλλά σε πλήρη ισορροπία μέσα στο κείμενο. 

•        Στην Ελλάδα παρνασσικά ποιήματα έγραψαν ο Παλαμάς, ο Δροσίνης, ο Βιζυηνός, ο Μαβίλης, ο Σικελιανός, ο Βάρναλης και κυρίως ο Γρυπάρης, οι οποίοι και εξέφρασαν το πατριωτικό συναίσθημα και τη λατρεία του κλασικού. Οι ποιητές αυτοί φρόντιζαν ιδιαίτερα τη μορφή των στίχων τους και την ομοιοκαταληξία σεβόμενοι τους μετρικούς και στιχουργικούς κανόνες και ενδιαφερόμενοι υπερβολικά για τη μορφή.

•        Οι Έλληνες παρνασσιστές δεν κατόρθωσαν να φτάσουν στην απάθεια , καθώς διατήρησαν μια αισθηματολογία, με την έννοια του υποκειμενισμού, απέναντι στα θέματα τους. 

•        Εισήγαγαν την απλότητα, την καθημερινότητα και την θέρμη , ενώ μετέπλασαν και κάποια ρομαντικά θέματα (αγάπη για πατρίδα, ποίηση προσωπικού χώρου, αγάπη για ζωή). 

Κωστής Παλαμάς, [Σαν των Φαιάκων το καράβι…]

Σαν των Φαιάκων το καράβι η Φαντασία
χωρίς να την βοηθάν πανιά και λαμνοκόποι
κυλάει...κι είναι στα βάθη της ψυχής μου τόποι
πανάρχαιοι κι ασάλευτοι σαν την Ασία

Πεντάγνωμοι κι απόκοτοι σαν την Ευρώπη
σα μαύρη γη Αφρική με σφίγγει η απελπισία
κρατώ μιαν άγρια μέσα μου Πολυνησία
και πάντα ένα Κολόμβο παίρνω το κατόπι

Και τα τεράστια της ζωής και τα λιοπύρια
των τροπικών τα γνώρισα
και με των πόλων τυλίχτηκα τα σάβανα
και χίλια μύρια

ταξίδια εμπρός μου ξάνοιξαν τον κόσμο όλο
και τι είμαι; χόρτο ριζωμένο σ' ένα σβόλο
απάνω που ξεφεύγει κι απ' τα κλαδευτήρια.

Εργασίες

1. Βρείτε τα παρνασσιακά στοιχεία που υπάρχουν στο ποίημα
2. Ο Ελληνικός Παρνασσισμός, σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό, δε φτάνει στην απάθεια. Ισχύει η  διαπίστωση αυτή στο ποίημα; 
3. Κάντε έναν κατάλογο με τις καθημερινές και τις «ποιητικές» λέξεις που εντοπίζετε στο ποίημα. Ποιο αισθητικό αποτέλεσμα υπηρετούν οι συγκεκριμένες λεξιλογικές επιλογές;

Ρομαντισμός- Σολωμός, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι

Ο ρομαντισμός στη λογοτεχνία

•        Θέματα: φύση, θρησκεία, έρωτας, θάνατος.

•        Κυριαρχία του συναισθήματος, της φαντασίας, του ιδανικού.

•        Έλξη προς το παράδοξο, το μυστηριώδες, το υπερφυσικό.

•        μελαγχολική διάθεση, απαισιοδοξία, νοσταλγία.

•        Έντονες εικόνες, υποβλητικά σκηνικά

•        Ο πραγματικός κόσμος δε συλλαμβάνεται με τις αισθήσεις, αλλά με τη φαντασία.

•        Ο ρομαντικός ποιητής θεωρεί ότι η φύση είναι η «αντανάκλαση» της ψυχής, του εσωτερικού κόσμου και επιδιώκει την ταύτιση με τη φύση. Γι’ αυτό και συχνά στα ρομαντικά ποιήματα ο ποιητής εκστασιάζεται στη θέα της φύσης.

•        Προσπάθεια να εκφραστεί το «εσώτερο ιδανικό» μέσα από συμβολικές εικόνες που παρουσιάζουν τα οράματα του ποιητή.

•        Το όνειρο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποτελεί την πύλη που οδηγεί κατευθείαν στα άδυτα της ψυχής, στο υποσυνείδητο.

•        Ρομαντικοί ποιητές: John Keats, Percy Shelley, William Wordsworth (Αγγλία), Goethe (Γερμανία), Lamartine (Γαλλία)

•        Ελλάδα: Ρομαντικά χαρακτηριστικά παρουσιάζονται στα ποιήματα του Σολωμού και του Αντρέα Κάλβου. 

      John Keats, Bright star

     Bright star, would I were stedfast as thou art-
Not in lone splendour hung aloft the night
And watching, with eternal lids apart,
Like nature's patient, sleepless Eremite,
The moving waters at their priestlike task
Of pure ablution round earth's human shores,
Or gazing on the new soft-fallen mask
Of snow upon the mountains and the moors--
No--yet still stedfast, still unchangeable,
Pillow'd upon my fair love's ripening breast,
To feel for ever its soft fall and swell,
Awake for ever in a sweet unrest,
Still, still to hear her tender-taken breath,
And so live ever--or else swoon to death. 

(Μετάφραση)

Λαμπρό μου αστέρι, σταθερός να ήμουν σαν και σένα,

Όχι- μόνο σπιθόφωτος, τρεμάμενος τη νύχτα

Ψηλά, με μάτια ορθάνοιχτα, αιώνια κοιτάζω,

Σαν τον υπομονετικό, άγρυπνο της Φύσης ερημίτη,

Ωκνά, αργοσάλευτα νερά στο ιερό τους έργο

Γύρω στη γη τα’ ανθρώπινα ακρογιάλια εξαγνίζουν.

Ή να θωρώ το μαλακό φρεσκοπεσμένο χιόνι,

Που στρώνει λευκοπούπουλα σε βάλτους κι ακροβούνια.

Όχι, ποθώ αμετάβολος και σταθερός να γέρνω

Στο στήθος της Αγάπης μου το αμέστωτο να νιώθω

Σε μιαν απαλήν ανασεμιά ν’ ανεβοκατεβαίνει

Και σ’ ανατάραγμα γλυκό πάντοτε να ξυπνάω

Κι αιώνια την ανάσα της ν’ ακούω στο ξυπνητό μου.

Έτσι η ζωή μου να κυλά ή κάλλιο ας σιγοσβήσω.

Σολωμός Διονύσιος, Πειρασμός (Ελεύθεροι Πολιορκημένοι)

Έστησ' ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Aπρίλη,

Kι' η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,

Kαι μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους

Aνάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.

Nερά καθάρια και γλυκά, νερά χαριτωμένα,

Xύνονται μες στην άβυσσο τη μοσχοβολισμένη,

Kαι παίρνουνε το μόσχο της, κι' αφήνουν τη δροσιά τους,

Kι' ούλα στον ήλιο δείχνοντας τα πλούτια της πηγής τους,

Tρέχουν εδώ, τρέχουν εκεί, και κάνουν σαν αηδόνια.

Έξ' αναβρύζει κι' η ζωή, σ' γη, σ' ουρανό, σε κύμα.

Aλλά στης λίμνης το νερό, π' ακίνητό 'ναι κι άσπρο,

Aκίνητ' όπου κι' αν ιδής, και κάτασπρ' ώς τον πάτο,

Mε μικρόν ίσκιον άγνωρον έπαιξ' η πεταλούδα,

Που 'χ' ευωδίσει τς ύπνους της μέσα στον άγριο κρίνο.

Aλαφροΐσκιωτε καλέ, για πες απόψε τί 'δες·

Nύχτα γιομάτη θαύματα, νύχτα σπαρμένη μάγια!

Xωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνένε,

Oυδ' όσο κάν' η μέλισσα κοντά στο λουλουδάκι,

Γύρου σε κάτι ατάραχο π' ασπρίζει μες στη λίμνη,

Mονάχο ανακατώθηκε το στρογγυλό φεγγάρι,

Kι' όμορφη βγαίνει κορασιά ντυμένη με το φως του.

Το απόσπασμα προέρχεται από το έργο του Διονύσιου Σολωμού «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», που εμπνέεται από τον αγώνα των Μεσολογγιτών για τη διατήρηση της ελευθερίας τους. Σκοπός του όμως απώτερος είναι να παρουσιάσει τον αγώνα του κάθε ελεύθερου πνευματικά ανθρώπου  για την κατάκτηση της εσωτερικής, ηθικής του ελευθερίας. Στον αγώνα του αυτό συναντά πολλά εμπόδια, άλλα εξωτερικά κι άλλα εσωτερικά. Στο απόσπασμα αυτό παρουσιάζεται ένας ακόμα πειρασμός που πρέπει να κατανικήσουν οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι του.

Ο Διονύσιος Σολωμός (1798- 1857), ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της νεοελληνικής ποίησης, επηρεάστηκε από το κίνημα του Ρομαντισμού. Ας προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε τα χαρακτηριστικά της ποίησής του που απηχούν ρομαντικές επιδράσεις. Θα σας βοηθήσουν οι παρακάτω ερωτήσεις:

α) Ποιο είναι το θέμα/ θέματα που εντοπίζετε στο ποίημα;

β) Πώς παρουσιάζεται η φύση;

γ) Μπορείτε να εντοπίσετε στοιχεία υπερφυσικά/υπερβατικά/ονειρικά;

δ) Παρουσιάστε τα «σκηνογραφικά» στοιχεία του ποιήματος.

ε) Σκοπός των ρομαντικών ποιητών είναι να εκφράσουν μέσα από συμβολικές εικόνες το «εσώτερο ιδανικό» τους. Ποιο νομίζετε ότι είναι αυτό το ιδανικό, αυτή η υψηλή Ιδέα, που θέλει να παρουσιάσει στο ποίημα αυτό ο Σολωμός;