Μαργαρίτα Περδικάρη (Απαντήσεις φύλλου εργασίας)

 

Δ. Χατζής, Μαργαρίτα Περδικάρη: Απαντήσεις

1.      Η Μαργαρίτα παρουσιάζεται στο κείμενο ως ένα νέο κορίτσι που αντιμετωπίζει με γενναιότητα τόσο τα βασανιστήρια στα οποία υποβάλλεται από τους κατακτητές όσο και την εκτέλεσή της. Η γενναιότητά της αναδεικνύεται μέσα από αντιθέσεις, που αντιπαραβάλλουν ρητά ή υπόρρητα την εύθραυστη, αδύναμη σωματική της διάπλαση («το λιγνό κορμί της») και τη νεότητά της («δεν είχε πατήσει ακόμα τα είκοσι χρόνια της») με την αντοχή της στους βασανισμούς («άντεξε») και την αγέρωχη στάση της απέναντι στον θάνατο. Αντιμέτωπη με τα όπλα των εκτελεστών της βρίσκει το ψυχικό σθένος να χαμογελάσει (οι επαναλήψεις «χαμόγελο», «χαμογελώντας» τονίζουν με έμφαση το θάρρος της ηρωίδας) και να τους καληνυχτίσει ειρωνικά, αφήνοντας έναν ύστατο χαιρετισμό στον κόσμο και στη ζωή («κούνησε το χέρι της»).

Ο θαυμασμός που προκαλεί η πράξη της Μαργαρίτας γίνεται ακόμα εντονότερος αν σκεφτεί κανείς το κοινωνικό πλαίσιο της εποχής της. Μέσα από τα σχόλια του αφηγητή [υπάρχει και εδώ αντίθεση] γίνεται φανερό ότι η ηρωίδα του διαφέρει από τις συνηθισμένες γυναίκες της εποχής της, που ζούσαν και πέθαιναν έγκλειστες στο σπίτι, υπομένοντας παθητικά («αμίλητες») τις αντιξοότητες και τις κακουχίες που τους επιφύλασσε η ιστορική συγκυρία (κατοχή, φτώχεια, ασθένειες) και η πατριαρχική οργάνωση της κοινωνίας («της κακής παντριάς», «γεροντοκόρες»).

 

2.      Η αφήγηση σε γ΄ πρόσωπο («την τουφέκισαν», «δεν είχε κλείσει») δίνει στον συγγραφέα τη δυνατότητα να παρουσιάσει την ιστορία της ηρωίδας του μέσα από τη μαρτυρία ενός εξωτερικού παρατηρητή, ο οποίος όμως δεν μένει ασυγκίνητος από τη γενναιότητά της. Έτσι, μέσα στην αφήγηση παρεμβάλλονται σχόλια, με τα οποία περιγράφεται η στάση της ηρωίδας (π.χ. «η μικρή Μαργαρίτα») και η κοινωνική πραγματικότητα της εποχής (π.χ. «ήταν η πρώτη γυναίκα…»). Τα σχόλια του αφηγητή  υποδηλώνουν τον θαυμασμό και τη συγκίνηση που του προκαλεί η ηρωίδα (π.χ. το επίθετο «λιγνό» με το οποίο περιγράφει την εύθραυστη σωματική διάπλαση της Μαργαρίτας), συναισθήματα που μεταδίδονται ασφαλώς και στον αναγνώστη. Συγχρόνως, το κείμενο προσλαμβάνει την εγκυρότητα και την αξία μιας μαρτυρίας.

 

[Παρατήρηση: ο αφηγητής είναι ομοδιηγητικός: συμμετέχει στην ιστορία – όπως φαίνεται από το α΄ πληθυντικό πρόσωπο: «στη δική μας πόλη» – όμως δεν είναι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, αλλά ένας παρατηρητής-μάρτυρας]

Δ. Χατζής, Μαργαρίτα Περδικάρη, (Φύλλο εργασίας Α΄ Λυκείου)

 

[Μαργαρίτα Περδικάρη] 

Απόσπασμα από το ομώνυμο διήγημα στο «Το τέλος της μικρής μας πόλης» του Δημήτρη Χατζή, εκδόσεις Ζώδιο,1989.

 

Όταν οι Γερμανοί την τουφέκισαν, στις αρχές του καλοκαιριού του 1944, λίγο πρίν την απελευθέρωση, η Μαργαρίτα δεν είχε πατήσει ακόμα τα είκοσι χρόνια της. Το λιγνό κορμί της βάσταξε μ΄ απίστευτη αντοχή όλες τις κακουχίες της φυλακής, το στόμα της έμεινε κλεισμένο σ΄ όλα τα μαρτύρια που μαθεύτηκε πώς της κάνανε. Και στάθηκε μπροστά στο απόσπασμα χαμογελώντας το πικρό χαμόγελο της οικογένειας των Περδικάρηδων. Αυτό το τελευταίο για το χαμόγελο το ΄πε ο παπάς, που με την απαραίτητη παρουσία του στις θανατικές εκτελέσεις, επικυρώνει, στ΄ονομα του Καίσαρος, την απόδοση της ψυχής στο Θεό. Ο ίδιος είπε πως, όταν σήκωσαν τα ντουφέκια, η μικρή Μαργαρίτα κούνησε το χέρι της κ΄είπε ένα ακατανόητο καληνύχτα, μάλιστα δεν είπε καληνύχτα, είπε ακριβώς – «καληνύχτα ντε…».

Είταν η πρώτη γυναίκα στη δική μας πόλη που πέθαινε με τέτοιον τρόπο. Ως τα τότες οι γυναίκες εκεί ξέρανε μόνο να πεθαίνουν αμίλητες στο κρεβάτι ή το στρώμα τους απ΄ αρρώστιες κι από γεράματα, πεθαίνανε πάνω στη γέννα ή τη λεχωνιά τους, από το μαράζι της φτώχειας, της κακής παντριάς ή της ξενητιάς των αντρών τους –τέτοια πράματα π’ ο καθενας τα βρίσκει πολύ φυσικά. Αν πεις και για τις γυναίκες από το δικό της το σόι, οι γυναίκες των Περδικάρηδων πέθαιναν από γεροντοχτικιό, από κρίσεις νευρικές και καρδιακές – γεροντοκόρες το πλείστον. Τελευταία στο σόι τους η Μαργαρίτα πέθανε κι αυτή ανυμέναια.[1]

Ερωτήσεις

1.      Σε 100-150 λέξεις να σκιαγραφήσεις την προσωπικότητα της Μαργαρίτας Περδικάρη. Ποιες σκέψεις σου γεννιούνται διαβάζοντας την ιστορία της, λαμβάνοντας υπόψη και το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο μεγάλωσε;

2.      Να εξηγήσεις τη λειτουργία των παρακάτω στοιχείων στο κείμενο:

α) του ευθέως λόγου

β) του ασύνδετου σχήματος

γ) του γ΄ προσώπου

δ) της αντίθεσης

ε) των επαναλήψεων

3.      Ποια στάση τηρεί ο αφηγητής απέναντι στην ηρωίδα;

Δ           Δείτε τις απαντήσεις εδώ

 

---

[1] ανυμέναια= χωρίς να έχει παντρευτεί (Υμήν ή Υμέναιος: αρχαία θεότητα που προστάτευε τον θεσμό του γάμου- ύμνος προς τιμήν του θεού, που ψαλλόταν στον γάμο).

Κ. Καρυωτάκης, Τελευταίο ταξίδι (Φύλλο εργασίας, Λογοτεχνία Γ Λυκείου)

 

Κ. Καρυωτάκης, Τελευταίο ταξίδι

Καλό ταξίδι, αλαργινό καράβι μου, στου απείρου
και στης νυχτός την αγκαλιά, με τα χρυσά σου φώτα!
Να 'μουν στην πλώρη σου ήθελα, για να κοιτάζω γύρου
σε λιτανεία να περνούν τα ονείρατα τα πρώτα.

 

Η τρικυμία στο πέλαγος και στη ζωή να παύει,
μακριά μαζί σου φεύγοντας πέτρα να ρίχνω πίσω,
να μου λικνίζεις την αιώνια θλίψη μου, καράβι,
δίχως να ξέρω που με πας και δίχως να γυρίσω!

 

Εργασία: Να συντάξετε ένα ερμηνευτικό σημείωμα, στο οποίο θα αναφέρεστε στο βασικό, κατά τη γνώμη σας, θέμα του ποιήματος, στηρίζοντας την άποψή σας σε στοιχεία του περιεχομένου και της τεχνικής του (σχήματα λόγου, σύμβολα, εικόνες, γλωσσική έκφραση). (100-150 λέξεις)

 

[Σκεφτείτε: Ποιος νομίζετε ότι είναι ο στόχος του ποιητή; Ποια διάθεση/ συναισθήματα/ επιθυμίες εκφράζονται ή υποβάλλονται; Με ποιες λέξεις/εκφράσεις/σχήματα λόγου; Ποια είναι τα κύρια σύμβολα; Πώς κρίνετε εσείς τη στάση/αντίληψη που εκφράζεται στο ποίημα;

 

Ως προς τη δομή, ξεκινήστε με μια θεματική πρόταση, στην οποία θα αναφέρετε με σαφήνεια το κατά τη γνώμη σας θέμα του ποιήματος. Στη συνέχεια προσπαθήστε να στηρίξετε τη γνώμη σας με αναφορές στο περιεχόμενο του ποιήματος και με βάση τις προσωπικές σας απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα. Ολοκληρώστε την απάντησή σας αναφέροντας τη γνώμη σας για τη στάση/αντίληψη που εκφράζεται στο ποίημα]

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………......................................

 

Κ.Π. Καβάφης, Τείχη (Φύλλο εργασίας, Λογοτεχνία Γ Λυκείου)

 

Κ.Π. Καβάφης, ΤΕΙΧΗ [1896, 1897]

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη. Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ. Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη· διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον. A όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω. Aλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον. Aνεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω.

 

Παρατηρήσεις που θα σας βοηθήσουν στην επεξεργασία:

Τα ρηματικά πρόσωπα που κυριαρχούν στο ποίημα είναι το α΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό. Ποιος είναι ο ρόλος τους; (Για το α΄ ενικό λέμε συνήθως ότι προσδίδει βιωματικό χαρακτήρα σε ένα κείμενο: Ποια είναι τα βιώματα/εμπειρίες/συναισθήματα/σκέψεις του ποιητικού υποκειμένου; )

Για το γ΄πληθυντικό: Σε ποια ομάδα αναφέρεται αυτό το γ΄πληθυντικό; Προσδιορίζεται στο κείμενο; Γιατί; Ποιες άλλες σημαντικές πληροφορίες λείπουν και γιατί;

Τι θα μπορούσαν να συμβολίζουν τα τείχη;

Μια πρόσθετη πληροφορία για μεγαλύτερη εμβάθυνση: Ο Καβάφης είναι βαθύτατα ειρωνικός ποιητής. Στο συγκεκριμένο ποίημα η ειρωνεία θα μπορούσε να λειτουργήσει, αν σκεφτούμε ότι ο ποιητής αποστασιοποιείται από (δεν ταυτίζεται συναισθηματικά με) το ποιητικό προσωπείο (το εγώ του ποιήματος). Στην περίπτωση αυτή σκεφτείτε: Φταίνε, λέτε, μόνο οι άλλοι για τον αποκλεισμό του ποιητικού υποκειμένου; Μήπως υπονοείται κάποια ευθύνη και του ίδιου του ποιητικού υποκειμένου για την κατάσταση στην οποία βρέθηκε; 

Αφού σκεφτείτε τα παραπάνω γράψτε ένα ερμηνευτικό σημείωμα για το ποίημα (150 λέξεις)

 

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Όνειρο στο κύμα (Φύλλο εργασίας)

 

 Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα»

Κείμενο

Επεξεργασία

Ἦτον ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν εἶχον αἰσθανθῇ τόσον ζωηρὰ τὴν γοητείαν τῆς φύσεως καὶ τὴν ἡδονὴν τῆς ζωῆς. Ὁ ἥλιος ἔλαμπε χαρούμενος, ὁ οὐρανὸς ἦτον καθαρὸς, καὶ ἡ θάλασσα ἔπαιζεν ἁπαλῶς μὲ τὰ κύματά της. Ἐγὼ, καθήμενος ἐπὶ τῆς ἁμμώδους ἀκτῆς, ἐθεώρουν τὸ γαλάζιον πέλαγος καὶ ἐνῷ ἐφύσα τὸ ἐλαφρὸν ἀεράκι, ἐνόμιζον ὅτι ἡ ψυχή μου ἠνοίγετο ὡς ἄνθος. Καὶ τότε ἐφάνη ἐκείνη. Ἡ κόρη, ὡς νύμφη ἐκ τῶν κυμάτων, ἔβαινεν ἐπὶ τῆς ἀκτῆς μὲ τὸ λευκὸν ἐνδυμά της νὰ κυματίζῃ. Τὰ μαλλία της ἔπεφτον ἐλευθέρως ἐπὶ τῶν ὤμων της καὶ τὸ πρόσωπόν της ἔλαμπεν ὡς ἡμέρα ἡλιόλουστος. Ἐστάθη πλησίον τῆς θαλάσσης καὶ ἐκύτταζε τὸ πέλαγος μὲ βλέμμα ἥσυχον, ὡς νὰ συνομιλοῦσεν μὲ τὴν φύσιν. Ἐγὼ ἔνιωσα ἕνα παράξενον σκίρτημα εἰς τὴν καρδίαν μου· ἦτον χαρὰ ἀγνή, ἀνεξήγητος, ὡς νὰ ἔβλεπα ὄνειρον. Ὅταν ἔρριψε τὸ βλέμμα της πρὸς ἐμέ, ἐκοκκίνισα καὶ ἔσκυψα τὰ μάτια. Ἐχαμογέλασε μὲ ἕνα χαμόγελον ἁπλοῦν, χωρὶς τέχνην, καὶ ἡ στιγμὴ ἐκείνη ἐχαράχθη βαθιὰ εἰς τὴν ψυχήν μου. Δὲν ἐχρειάζοντο λόγια. Ἡ θάλασσα, ὁ ἥλιος, ὁ ἀγέρας καὶ ἡ παρουσία της ἤσαν ἀρκετά διὰ νὰ πληρώσουν τὴν καρδίαν μου μὲ εὐτυχίαν. Ἐκείνη ἡ ἡμέρα ἔμεινεν ἐντός μου ὡς ὄνειρον φωτεινόν, ὡς ἀνάμνησις γλυκεῖα, ποὺ μὲ συνώδευεν εἰς τὰς σκοτεινοτέρας στιγμὰς τῆς ζωῆς μου.

Θεματικό κέντρο   Κειμενικοί δείκτες Περιγραφή (ποιο είναι το αντικείμενο της περιγραφής, ποια η σχέση του με το θεματικό κέντρο που εντοπίσατε;):             Αφήγηση (α΄πρόσωπο – ομοδιηγητικός αφηγητής= συναισθήματα, σκέψεις, αντιδράσεις, σχετικές με το θεματικό κέντρο)           Σχήματα λόγου: παρομοίωση, μεταφορές, αντίθεση

Η Κλάρα και ο ήλιος (Φύλλο εργασίας)